Ortografia w szkole podstawowej - referat
mgr Helena Balejko
p o w r ó t   d o   p u b l i k a c j i


1. Integracja nauczania ortografii z innymi przedmiotami.

      Wyniki nauczania ortografii w szkołach podstawowych są ciągle niezadowalające. Nauczyciele wkładają wiele wysiłku, aby ten stan zmienić. Stosują różne formy pracy, sięgają po różnorodne środki, pragną podnieść świadomość językową uczniów i zmniejszyć ilość błędów w uczniowskich zeszytach.
      Język polski jako przedmiot nauczania jest bardzo niejednorodny. Łączy w sobie wiele dyscyplin, spełnia wielorakie funkcje. Sprawne posługiwanie się językiem ojczystym jest podstawową umiejętnością, nieodzowną w nauce szkolnej i dalszym samokształceniu ucznia. Zarówno sprawy osobiste, jak i społeczne wymagają stałego komunikowania się na piśmie. Zdobycie więc umiejętności poprawnego pisania staje się dla każdego człowieka koniecznością, a nauka ortografii nabiera tym samym ważnego społecznie znaczenia.
      Podstawowym celem nauczania ortografii jest wytworzenie u uczniów nawyków ortograficznego pisania, które powinno stać się czynnością automatyczną. Cel ten podporządkowany jest ogólnym celom nauczania języka polskiego, a wśród nich - w zakresie umiejętności - "wyrobienie sprawności w posługiwaniu się językiem jako narzędziem porozumiewania się oraz wyrażania myśli i uczuć w mowie i piśmie".
      Poprawne wypowiadanie się w piśmie jest czynnością złożoną, na którą składa się: poprawność ortograficzna, gramatyczna, semantyczna, stylistyczna i kompozycyjna. Z tego powodu jak pisze Henryk Kurczab - "(...) integracja działów języka polskiego jest konieczna nie tylko ze względu na potrzebę jak najczęstszego powtarzania w różnych ujęciach tych samych wiadomości i umiejętności dla ich utrwalenia i doskonalenia, ale przede wszystkim dlatego, że język polski jako przedmiot nauczania stanowi dydaktyczną jedność (...)".
      Ortografia wykazuje wyjątkowe możliwości integracyjne. Jej zadania można realizować w systematycznej nauce dostosowanej do wymagań programu nauczania oraz w nauce okolicznościowej, to jest w związku z aktualnymi potrzebami na lekcjach (nie tylko języka polskiego, ale wszystkich przedmiotów). W obu przypadkach stosuje się te same rodzaje i formy ćwiczeń: ćwiczenia "czysto ortograficzne" oraz ćwiczenia: "ortograficzno-słownikowe", "ortograficzno-gramatyczne" lub "ortograficzno-słownikowo-gramatyczne".
      Ważne jest, aby zaktywizować wszystkie sfery osobowości uczniów: intelektualną, emocjonalną, zainteresowania, pozytywną motywację, radość z osiąganych sukcesów. Błędem jest szablonowość oraz monotonia ćwiczeń ortograficznych. "Jeśli chcesz dzieci nauczyć ortografii - powtarzaj to często, ale za każdym razem rób to w inny sposób. Strzeż się ćwiczeń nieciekawych, nudnych".
Powyższe sformułowanie wskazuje, że w nauczaniu ortografii musimy stosować różnorodne metody i środki. Wiadomo, że czas wykształcenia nawyku ortograficznego u poszczególnych uczniów jest różny. Zależy od dyspozycji psychicznych, pamięci, uwagi, spostrzegania, wyobraźni, zdolności rozumienia, schematyczności, pracowitości, staranności, wreszcie umiejętności koncentracji. Dlatego ważne jest zastosowanie różnych środków: tablic ortograficznych, słowników obrazkowych, loteryjek, zagadek, szarad, rebusów, krzyżówek ortograficznych i gier dydaktycznych oraz urozmaiconych ćwiczeń.

2. Kryteria doboru ćwiczeń.

      Dobór środków i ćwiczeń ortograficznych w procesie nauczania jest uzależniony od kilku czynników.
      Pierwszym z nich jest dział języka, który decyduje o aktualnie opracowywanym materiale ortograficznym i wynikających z niego zasad pisowni. Na przykład przy opracowywaniu fleksji w klasie czwartej możliwa jest realizacja pisowni wyrazów z ch wymiennym. (Dopisz do podanych rzeczowników mianownik liczby mnogiej oraz wyraz pokrewny, w którym nastąpiła wymiana ch na sz. Podkreśl wymieniające się litery, na przykład proch - prochy - prószyć). Słowotwórstwo w klasie szóstej pozwala na opracowanie przedrostków roz-, bez-, z- (s-, ś-), ws-, wez- (ws-, wes-), pisowni j po przedrostkach, czy pisowni zakończeń -ski, -cki, -dzki, -stwo, -dztwo, -źba, -śba. W zależności od działu języka w ćwiczeniach ortograficzno-gramatycznych mamy ćwiczenia ortograficzno-fonetyczne, ortograficzno-fleksyjne, ortograficzno-słowotwórcze i ortograficzno-składniowe.
      Drugim czynnikiem doboru ćwiczeń jest funkcja, jaką mają pełnić w procesie nauczania, to jest: czy ich zadaniem ma być funkcja wyrabiania i utrwalania nawyków ortograficznych czy funkcja sprawdzająca, służąca kontroli wyników nauczania. Na etapie wyrabiania i utrwalania nawyków ortograficznych można korzystać z takich form ćwiczeń, jak przepisywanie, pisanie z pamięci, pisanie ze słuchu, pisanie z komentowaniem, gry dydaktyczne. Natomiast kontroli wyników nauczania służyć będzie: dyktando sprawdzające i test ortograficzny.
      Kolejny czynnik wiąże się ze zdolnościami percepcyjnymi uczniów i z ich typami pamięci (wzrokowej, słuchowej czy motorycznej). Nauczyciel zobowiązany jest do stosowania ćwiczeń dla wszystkich rodzajów pamięci uczniowskiej. Ćwiczenia ortograficzne dla wzrokowców wspomagają zapamiętywanie u uczniów z pamięcią słuchową i motoryczną, ćwiczenia ortograficzne dla słuchowców wspomagają uczniów o pamięci wzrokowej i motorycznej, a ćwiczenia ortograficzne dla uczniów o pamięci motorycznej wspomagają pamięć wzrokowców i słuchowców. Nie może być mowy o doborze ćwiczeń ortograficznych tylko dla uczniów o jednym typie pamięci, gdyż pozostałym wyrządzilibyśmy krzywdę, nie dając im materiału ćwiczeniowego właściwego ich typowi pamięci.
      Przy doborze rodzaju ćwiczeń należy również wziąć pod uwagę wiek ucznia. W pierwszych latach nauczania przeważa przepisywanie. Stopniowo wprowadza się obok niego pisanie z pamięci i pisanie ze słuchu. W następnych latach na czoło wysuwa się pisanie z pamięci obok przepisywania i pisania ze słuchu.
      Od zespołu klasowego zależeć też będzie, jakie ćwiczenie ortograficzne wybierze nauczyciel. W klasie o małym zainteresowaniu ortografią na pewno sprawdzą się ćwiczenia w formie gier dydaktycznych, natomiast w klasie o wyrobionej wyobraźni można zastosować dyktando twórcze.
      Niejednokrotnie zasada ortograficzna wpływa na dobór odpowiedniego ćwiczenia ortograficznego. Umocnienie nawyków ortograficznych wiązać też należy z ćwiczeniami redakcyjnymi, stylistycznymi i słownikowymi.

3. Typy ćwiczeń ortograficznych.

      Najczęściej stosowanymi typami ćwiczeń ortograficznych są: przepisywanie, pisanie z pamięci, pisanie z komentowaniem i gry dydaktyczne. Mówiąc o przepisywaniu mamy na myśli różne formy. Przepisywanie utrwalające z analizą treści występuje, gdy łączymy naukę pisanie z czytaniem. Po przeczytaniu i opanowaniu tekstu uczniowie wybierają z niego i przepisują zdania związane z elementami treści czytanki, na przykład plan akcji, charakterystyka postaci, cytaty. Jest to tak zwane przepisywanie fragmentów tekstu.
      Drugą z form jest przepisywanie twórcze jako sprawdzian. Stosowane jest po licznych ćwiczeniach wdrażających. Ćwiczeniem tym sprawdzamy, w jakim stopniu uczeń zdobył umiejętność samodzielnego zastosowania danej reguły. Temu celowi służą ćwiczenia polegające na przepisywaniu połączonym ze wstawianiem opuszczonych liter, z dopisywaniem opuszczonych części wyrazu, dopisywaniem opuszczonych wyrazów czy połączenie przepisywania z ćwiczeniem gramatycznym, na przykład zmiana liczby (wziął - wzięli), zmiana czasu (idzie - szedł). Dopisywanie opuszczonych wyrazów lub zmiana formy powinna opierać się na materiale słownikowym i gramatycznym całkowicie opanowanym przez ucznia.
      Pisanie z pamięci polega na obserwowaniu i zapamiętaniu graficznego obrazu wyrazu lub zdania, a następnie na napisaniu go z pamięci. Ten rodzaj ćwiczenia odgrywa ogromną rolę w nauczaniu, gdyż wyrabia umiejętność przepisywania uważnego i bezbłędnego. W ćwiczeniu tym powinno się zachować zasadę stopniowania trudności.
      Możemy też wyróżnić kilka rodzajów dyktand. Dyktando z objaśnieniem prowadzi do utrwalenia zdobytych umiejętności ortograficznych przez zapobieganie błędom w pisanym tekście oraz przez objaśnianie wzmacnia świadomy stosunek ucznia do poprawności zapisów. Ma ono charakter zapobiegawczy, gdy wyjaśnienie zapisów występuje przed napisaniem lub w czasie pisania; może być sprawdzianem, gdy wyjaśnienia następują po napisaniu tekstu.
      Dyktando wybranych reguł i form polega na zapisywaniu przez uczniów tylko tych części podawanego tekstu, które obejmują przykłady zastosowania odpowiednich reguł. Wybór może więc polegać na zapisie pojedynczych ortogramów lub ich połączeń i związków.
      Bardzo ciekawe jest twórcze dyktando, w którym uczniowie układają tekst do zapisania sami przez dopisywanie ortogramów opuszczonych przez nauczyciela; poprzez zmianę kategorii językowej, na przykład zmianę czasu, użyciu imiesłowu zamiast słowa osobowego, użyciu stopnia wyższego przymiotnika. Wszystkie te zmiany dotyczą gramatycznej formy tekstu, zawierającej problem ortograficzny. Można też układać opowiadania na określony temat przy użyciu pewnej grupy ortogramów.
      Dyktando swobodne polega na tym, że uczeń nie jest zobowiązany do ścisłego zapisywania dyktowanego tekstu, lecz ma pewną swobodę w zastosowaniu synonimów ortogramów i w zakresie stylu, pod warunkiem zachowania treści tekstu. Ten typ dyktanda stanowi przejście od ćwiczeń ortograficznych do ćwiczeń w pisaniu samodzielnych wypowiedzi (opowiadania, streszczenia, sprawozdania, notatki). Dodatkową wartością dydaktyczną tego ćwiczenia jest to, że uczy ono zapamiętywania wyrazów i zwrotów, bogaci słownictwo, przyczynia się do opanowania języka literackiego.
      Inną formą jest autodyktando. Uczeń pisze całe zdania poprzednio przeczytane z książki lub tablicy, wiersze, których wcześniej uczył się na pamięć. Tekst przeznaczony do pisania z pamięci powinien zawierać problemy ortograficzne.
      Najczęściej stosowane przez nauczyciela są dyktanda sprawdzające umiejętności ortograficzne ucznia. Dyktando to powinno zawierać materiał opracowany na lekcjach. Istnieje generalna zasada w dydaktyce dyktanda sprawdzającego: nie sprawdzać tego, czego się nie nauczyło. Nie może też być ono jedynym miernikiem postępów ucznia. Sprawdzenie musi być wynikiem kontroli wszystkich prac pisemnych.
      Oprócz dyktanda istnieje ćwiczenie pisania z komentowaniem. Dyktowany przez nauczyciela tekst jest zapisywany przez uczniów z równoczesnym analizowaniem zapisywanych ortogramów. Ćwiczenie to jest możliwe do wykorzystania w bardzo wielu lekcjach, nawet literackich. Wymaga jednak od uczniów dobrej orientacji w regułach ortograficznych, a także wiadomości z gramatyki. Z tego względu przeznaczone jest dla klas starszych. Kształtuje ono świadomy nawyk korzystania z reguł ortograficznych oraz wyrabia orientację w materiale ortograficznym opracowanym przy zagadnieniach gramatycznych.
      Ulubioną formą ćwiczeń ortograficznych są gry dydaktyczne. Krzyżówki ortograficzne, zagadki, rebusy, łamigłówki, szarady, domina wyrazowe poprzez zaangażowanie emocjonalne, formę zabawową sprzyjają zapamiętaniu wyrazów trudnych ortograficznie.

Opracowała: mgr Helena Balejko
- Szkoła Podstawowa w Ostrożanach