Metody aktywizujące w nauczaniu języka polskiego
mgr Helena Balejko
p o w r ó t   d o   p u b l i k a c j i


PLAN PRACY
  1. Proces uczenia się a nowa zreformowana szkoła
    1. wiedza bliska doświadczeniom uczniów,
    2. metody aktywizujące proces uczenia języka polskiego w Szkole Podstawowej w Ostrożanach.
  2. "Myślowe kapelusze" de Bono jedną z twórczych metod aktywizujących
    1. rozwój umiejętności kluczowych w wysiłku jej stosowania,
    2. aktywna praca ucznia słabego jako osiągnięty sukces przy jej stosowaniu.
  3. Metoda projektów i jej nieprzewidywalne elementy twórcze w procesie dydaktycznym
    1. rozwój operatywności, kreatywności i samodyscypliny pracy ucznia,
    2. efektywne współdziałanie w zespole uczniowskim.
  4. Rola dramy w nauczaniu języka polskiego
    1. rozumienie siebie na poziomie emocji i uczuć,
    2. kreatywność i rozwój wyobraźni, objawiającej się już w myśleniu heurystycznym.
  5. Metaplan, mapy mentalne - jako wizualizacja nauczanych treści
    1. rozwój pomysłowości ucznia i indywidualnych zdolności twórczych,
    2. uczenie się poszukiwania nowych informacji oraz mówienia o nich w poprawny sposób.
  6. Debata i drzewko decyzyjne jako metody uczące właściwego argumentowania
    1. rozwijanie umiejętności radzenia sobie w przewidywalnych sytuacjach,
    2. nauka doboru argumentów "za" i "przeciw" określanej decyzji.
  7. Znacząca rola metod aktywizujących w procesie nauczania języka polskiego
    1. rozwój kulturowych umiejętności ucznia,
    2. rozwijanie umiejętności myślenia, pisania i słuchania.
      Procesem uczenia się - nazywamy zdobywanie wiedzy o określonych stanach rzeczy oraz umiejętności i kompetencji w stosowaniu tej wiedzy w praktyce czyli w działaniu.
Aby proces uczenia się zaistniał w sposób twórczy, wiedza faktograficzna powinna współistnieć z doświadczeniami dziecka, z jego rzeczywistym światem. Zadaniem nauczyciela w nowej zreformowanej szkole jest stworzenie takiej sytuacji, by zdobyta już wiedza ucznia była twórczą inspiracją do pozyskiwania nowych wiadomości. Odchodząc od tradycyjnych metod nauczania, należy stosować metody, które ten proces będą aktywizować.
W Szkole Podstawowej w Ostrożanach uczę języka polskiego w klasie IV, V i VI. Zespół uczniowski oceniam jako średnio zdolny, chętny do współdziałania z nauczycielem, podejmujący się z ochotą różnorakich wysiłków. Wszelkie metody aktywizujące stosowane przeze mnie na lekcjach języka polskiego odbierane są z wielkim zainteresowaniem dzieci, zwykle dopytują się, kiedy znów będziemy w taki sposób pracować. Jednakże pamiętam, iż nie należy zbyt często stosować takich samych metod aktywizujących, ponieważ znudzą się dzieciom i nie będą przynosiły nieprzewidywalnych efektów.
Jedną z metod aktywizujących zastosowanych przeze mnie na języku polskim w klasie V są "myślowe kapelusze" E. De Bono. Aby tę metodę zastosować wcześniej podzieliłam klasę na sześć grup i przygotowałam czapki - kapelusze w kolorach: białym, czerwonym, czarnym, żółtym, zielonym i niebieskim. Każdy kolor oznaczał inny sposób myślenia: biały - oparcie na faktach, czerwony - na uczuciach, odczuciach, czarny - pesymizm, zielony - twórczość, zielony nadzieję, optymizm, niebieski - analizę procesu, podsumowanie. Każda grupa otrzymała inne zadanie związane z określonym sposobem myślenia, później następowała autoprezentacja wytworów pracy.
Stosując tę metodę nie zaobserwowałam żadnych trudności, była przyjęta przez dzieci pozytywnie, z ogromnym zainteresowaniem. Uczniowie potrafili umiejętnie rozwiązać zadania zgodnie z określonym sposobem myślenia. Wykazali się operatywnością swobodą w ustnym wyrażaniu swoich myśli i pomysłów. Wypowiadali się poprawnie, zdania były bogato rozwinięte, pełne, zawierały wiele informacji. Kształcili umiejętność swobody wyrażenia się w mowie. Sukcesem dla mnie było to, że nawet uczniowie osiągający bardzo słabe wyniki w nauce, bezpieczeństwa, swobodnie wypowiadali swoje myśli, przejawiając ogromną aktywność na lekcjach, asertywność. Każdy z uczniów miał swój wkład w nieprzewidywalność efektów pracy, wszyscy pracowali chętnie przedstawiając swe pomysły na rozwiązanie zadań. Pokazali, że "umysł potrafi myśleć w każdym kolorze".
Inną metodą pracy stosowaną przeze mnie jest metoda projektów. Przy jej pomocy uczniowie zbierali informacje dotyczące historii ich życia, tworzyli drzewa genealogiczne swych rodzin. Wykazywali się niezwykłą zaradnością, operatywnością w poszukiwaniu informacji. Okazali się odpowiedzialni za wykonywanie rzetelne swych zadań, potrafili dokonać selekcji i porządkowania informacji. Przestrzegali terminu realizacji zadań, systematycznie rozkładając pracę, z zaciekawieniem docierając do celu. Wyzwolona aktywność twórcza dzieci pozwoliła wzbudzić szacunek dla własnej pracy oraz innych, a także tolerancję dla odmienności poszczególnych historii rodzin.
Drzewa genealogiczne niektórych osób były bardzo rozbudowane, co było świadectwem pamięci o swoich przodkach oraz dowodem wielkiego wysiłku uczniów, by pozyskać te informacje.
Stosując metodę projektów, przygotowałam wraz z moją klasą akademię poświęconą świętu 3 Maja oraz wspólnie z innymi nauczycielami - inscenizację noworoczną rodzicom wystawioną podczas szkolnej choinki noworocznej. Pragnę dodać, że moi uczniowie okazali niezwykłą pomysłowość w swej twórczej aktywności. Nieprzewidywalne efekty ich pracy stanowiły kartonowe czołgi pomalowane olejną farbą, barykady z tektury, styropianowe owieczki, samodzielnie wykonane stroje do szopki. Uczniowie przeżywali satysfakcję z wykonanej swej pracy, byli świadomi swych zdolności i sukcesów. Pochwały wyzwalały w nich świadomość dobrze wykonanej pracy oraz nauczyły skromności.
Dzięki temu, że zastosowałam metodę projektów, uczniowie ukazali rozwijanie pięciu kluczowych umiejętności: planowanie, organizowanie i ocenianie własnego uczenia się, skuteczne komunikowanie się w różnych sytuacjach, efektywne współdziałanie w zespole, rozwiązywanie problemów w twórczy sposób oraz sprawne posługiwanie się technologią informacji. Wykorzystana przeze mnie metoda projektów pozwoliła uczniom na realistyczne spojrzenie na świat ich otaczający.
      Pamiętając o różnych czynnikach blokujących aktywność twórczą uczniów, zawsze starałam się, aby zaistniał kontakt między nauczycielem a uczniem, by miała miejsce efektywna komunikacja. Dostosowałam poziom języka niewerbalnego i werbalnego do mojego odbiorcy, nawiązywałam z nim porozumienie oraz zabiegałam o to, by wprowadzać w swym zachowaniu pewne zmiany, jeśli zajdzie taka potrzeba.
      Ulubioną przez dzieci metodą aktywizującą jest drama. Umożliwia przeżycie określonych sytuacji, poszukiwanie własnych rozwiązań charakteryzujących się nieprzewidywalną twórczością. Zastosowana drama aktywizuje do pracy nie tylko dobrych uczniów, ale i tych słabych. Pozwala uwierzyć im we własne siły, daje możliwość sprawdzenia umiejętności. Uczy samo wiedzy, rozumienia siebie i innych na poziomie emocji i uczuć. Jedną z trudności, jaka blokuje twórczość dziecka pracującego przy pomocy tej metody, to środki finansowe. Dzieci chętnie projektują i wykonują stroje, jednak wysokie ceny artykułów papierniczych ograniczają możliwość realizacji. Ale i w tej kwestii są pozytywne strony. Czasami niemożliwość zakupu takiego, czy innego artykułu, wyzwala w dziecku chęć poszukiwania twórczego wśród tanich, zużytych materiałów, np.: projekcja harmonijkowego stroju ze starych gazet, wykonane przebrania dla kosmonauty z błyszczącego celofanu. Dziecko zauważa coraz lepiej, czego nie potrafi, czego nie umie, w czym jest dobre.
      Ulubioną metodą przez dzieci jest także metaplan. Dotychczas tę metodę zastosowałam tylko raz, ale cieszyła się ogromnym uznaniem. Dzięki niej uczniowie kształcili umiejętność efektywnej pracy w grupach. Ponieważ byli to uczniowie klasy IV, potrzebowali około 18 minut na rozwiązywanie problemu. Istotnym było to, że wszyscy włożyli twórczy wysiłek w pracę na lekcji. Wykazali się operatywnością, postawą twórczą, asertywnością. Uczyli się działania w różnych sytuacjach, rozbudzali indywidualne zdolności twórcze. Autoprezentacja wytworów pracy grupowej ukazała poprawny styl uczniowski, bogactwo słownictwa używanego przez nich oraz umiejętność logicznego wnioskowania i dowodzenia. Uczniowie chętnie odwoływali się do swej rzeczywistości szkolnej, wiążąc treści zdobyte na lekcji języka polskiego z informacjami z ich życia klasowego. Uczyli się właściwej interpretacji faktów, rozbudzali własną motywację twórczego działania. Wizualizacja wytworów pracy uczniów pozwoliła na szybkie zapamiętywanie informacji oraz na zainteresowanie wykładanymi treściami.
Pamiętając o tym, że 75% wiedzy nabywa się drogą wzrokową, przygotowałam różnobarwne brystole oraz kolorowe naklejki w kształcie figur geometrycznych. Na nich dzieci zapisywały swe pomysły. Efekt pracy stanowiły wielobarwne plakaty z zapisem wielu informacji.
Zagrożenie, jakie może pojawić się przy stosowaniu tej metody, to przerost treści pisanych nad możliwymi. Pamiętać należy, że przede wszystkim uczniowie powinni się nauczyć mówić w języku polskim, dlatego tak ważne jest ustne referowanie zapisanych treści z uwzględnieniem poprawnego zapisu ortograficznego.
      Stosowałam także kolejną metodę aktywizującą - debatę. Uczniom podobała się nowa forma pracy, zwłaszcza układ ławek w formie "stołu dyskusyjnego". Wykorzystanie tej metody wymaga od nauczyciela wnikliwej obserwacji uczniów: należy sprawiedliwie udzielać głosu ochotnikom, bowiem ci uczciwie rejestrują, kto szybciej zgłosi się i chcą, by zgodnie z tą zasadą mogli prezentować swe spostrzeżenia. W przeciwnym razie ocenią nauczyciela jako niesprawiedliwego. Stosowanie tej metody wyzwala w uczniach zdolność właściwego argumentowania, uważnego słuchania wypowiedzi kolegi a także tolerancji. Dziecko uczy się, że każdy ma prawo do odmiennego zdania, dlatego świadomie i uważnie koncentruje się na wypowiedzi innych, by ustosunkować do wypowiedzianych treści.
      Wykorzystałam też mapy mentalne. Zapisany problem na tablicy "Prometeusz podarował ludziom ogień, a Ty co możesz uczynić dla dobra ludzkości"? wyzwolił ogromną aktywność twórczą wśród dzieci. Każdy chciał przedstawić swój pomysł, zapisać na kartonie a następnie przykleić na tablicy. Metoda ta rozwija u uczniów koncentrację uwagi, umiejętność wsłuchiwania się w wypowiedzi innych. Kształtuje pomysłowość rozwija indywidualne zdolności twórcze, umacnia wiarę we własne siły i możliwości. Pozwala poszukiwać różnych informacji i w sposób syntetyczny je zapisywać. Zagrożenie, jakie może pojawić się przy stosowaniu tej metody, to "zarzucenie" nauczyciela różnymi pomysłami. Dzieci nie zawsze słuchają uważnie wypowiedzi innych osób. Wynika to z tego, że same skupiają swą uwagę na tym, co pragną powiedzieć. Ich koncentracja na własnych pomysłach jest tak duża, że zgłaszają też takie pomysły, które już pojawiły się na tablicy.
Zwykle tych sposobów rozwiązania problemu będzie dużo, jeśli jest to inteligentny zespół klasowy. Wobec tego nauczyciel musi kontrolować ilość zgłaszanych pomysłów. Z autopsji wiem, że należy dzieci umiejętnie zachęcić, zmotywować do działania, zapewnić poczucie bezpieczeństwa, by wyzwolić ich twórczą aktywność. By bardziej zaktywizować uczniów, pracowałam z nimi wykorzystując metodę drzewka decyzyjnego. Sytuacja dydaktyczna stworzona na lekcji rozwijała wyobraźnię uczniów, kształtowała umiejętność przewidywania i radzenia sobie w różnych okolicznościach życiowych.
Uczniowie uczyli się także właściwie argumentować dobierając przykłady "za" i "przeciw" określonej decyzji, przewidywać różnorakie rozwiązania. Metoda ta pozwalała pobudzać postawy kreatywne ucznia w procesie zdobywania umiejętności i gromadzenia wiedzy. Poprzez tworzenie różnych prawdopodobnych sytuacji następuje uczenie się języka polskiego. Dzieci uczą się mieć własne zdanie. System pracy grupowej, bo taki stosuję przy użyciu drzewa decyzyjnego, stwarza nieśmiałym uczniom poczucie akceptacji oraz daje szansę efektywniejszych wysiłków zdolnej grupie uczniów. Mają wówczas okazję do zaprezentowania swej pracy bez zwracania na siebie uwagi wszystkich osób. Wszyscy pracują nad zadaniem, nie są pasywni. Praca w grupach zwiększa wewnętrzną motywację, a przez to zmienia stosunek do szkoły.

      Reasumując, stosowanie metod aktywizujących proces nauczania, przynosi wiele rezultatów. Każda z tych metod - debata, drzewko decyzyjne, "myślowe kapelusze", metaplan, metoda projektów - rozwija aktywność twórczą dziecka, jego kreatywność, otwartość, ciekawość świata. Uczeń uczy się planować swój proces uczenia się, organizuje własną pracę, analizuje swe możliwości, wyciąga konstruktywne wnioski, samodzielnie dociera do różnych źródeł informacji i przetwarza je we właściwy sposób. Uczeń stara się skutecznie komunikować w zespole oraz efektywnie współdziałać w grupowej pracy. U ucznia jedenastoletniego występuje pamięć mechaniczna i myślenie konkretno - obrazowe. Stosowanie metody aktywizującej rozwija wyobraźnię ucznia, zostaje on powoli przygotowany do myślenia abstrakcyjnego, heurystycznego, które tak naprawdę zaistnieje od dwunastego roku życia.
Wizualizacja procesu nauczania ułatwia uczniowi zapamiętywanie poznawanych treści, czyni nowe informacje łatwiejszymi i bardziej przyswajalnymi.
Zachęcam wszystkich nauczycieli do stosowania aktywnych metod nauczania, które zmieniają postawę ucznia z pasywnej na twórczą oraz przynoszą nieprzewidywalne efekty jego pracy.

BIBLIOGRAFIA

1. Faber A., Mazlish E., Jak mówić, żeby dzieci się uczyły w domu i szkole?, Poznań 1998 r.
2. Mika S., Jak modyfikować własne zachowania?, Warszawa 1987 r.
3. Mika S., Psychologia społeczna, Warszawa 1984 r.
4. Pietrasiński Z., Myślenie twórcze, Warszawa 1969 r.
5. Taraszkiewicz M., Jak uczyć lepiej?, Warszawa 1999 r.

Opracowała: mgr Helena Balejko
- Szkoła Podstawowa w Ostrożanach